احسان در کلام شکافنده علوم

SAMAMOSبه مناسبت اول رجب سالروز ولادت امام باقر(ع)
عدالت اقتضا می‌کند که هر چیزی در جای مناسب آن قرار گیرد؛ اما احسان مرتبه‌ای است که از مقام رحمت رحمانی و رحیمی انسان سرچشمه می‌گیرد و انسان با ایثار از خود و برتر از عفو و گذشت از دیگران، بی‌هیچ منت و چشم‌داشتی جز رضایت و خشنودی خداوند، رفتار می‌کند. شاید واژه احسان و نیکوکاری با تکرار آن امری عادی و متعارف بنماید، ولی بی‌گمان حقیقت احسان چنانکه آموزه‌های وحیانی قرآن تبیین کرده و پیشوایان معصوم(ع) در سنت و سیره به نمایش گذاشته‌اند، دارای چنان ویژگی است که بسیاری از انسانها از تحقق بخشی این صفت در خود عاجز خواهند بود؛ چرا که خداوند محسنان را پیامبران عظیم‌الشان خود می‌شناسد که از همه چیز خود برای رضایت خداوند گذشتند و سرشار از محبت و مودت و نیکی به دیگران بودند با آنکه ظلم و ستم بسیار می‌دیدند.

نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه‌های حیات‌بخش پیشوای بزرگ که او را باقر علم‌النبیین(ع) می‌دانند، به شکافتن حقیقت احسان اقدام کرده و بر آن است تا گوشه‌ای از حقیقت را در کلامی از ایشان بر خوانندگان عرضه دارد.
* * *
امام باقر، شکافنده علم‌النبی(ع) و مفسر علمی و عملی قرآن
یکی از صفات قرآن کریم، جامع‌الکلم بودن است. (مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۶، ص ۳۲۴؛ محمد‌بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص ۴۸۴، قم ۱۴۱۴). پیامبر(ص) خود را به دارا بودن جوامع‌الکلم می‌ستاید و مثلا می‌فرماید: اوتیت جوامع‌الکلم؛ به من کلمات جامع داده شده است. (ابن بابویه، کتاب من لایحضره الفقیه، ج۱، ص ۲۴۰، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم ۱۴۰۴ ب؛ ابن حنبل، مسندالامام احمد بن حنبل، ج۲، ص ۴۱۲، بیروت: دارصادر؛ محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۴، ص ۱۲، چاپ محمد ذهنی افندی، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱) کلمات جامع که می‌تواند یک کلمه یا چند کلمه یا حتی جمله باشد، همانند فرمول‌هایی است که در علوم گوناگون مورد استفاده قرار می‌گیرد. به عنوان نمونه علم حضوری اصطلاحی است که عارفان برای بیان دانش‌های شهودی و خاصی به کار می‌برند. در علوم ریاضی و فیزیک و شیمی نیز اصطلاحات در قالب فرمول‌های ساده و خاصی به کار می‌برند. در علوم ریاضی و فیزیک و شیمی نیز اصطلاحات در قالب فرمول‌های ساده که قابل حفظ و انتقال است ساخته شده است که هر کدام نشانه‌ای از محتوای بسیار است که گاه برای تبیین و تشریح آن باید کتابی نگاشته شود.
آموزه‌های وحیانی قرآنی هر چند که برای همگان به شکلی قابل فهم است ولی این قرآن با همه سادگی و روانی و روشن بودنش(زخرف، آیه ۲؛ دخان، آیه ۲)، قول ثقیل و سنگین از نظر محتوا و وزانت معناست. (مزمل، آیه ۵) همین ویژگی موجب شده که در روایات از بطون قرآن سخن به میان آید. (معانی الاخبار، للصدوق، ص ۲۵۹؛ تفسیر العیاشی ج۱، ص ۱۱، نقلا عن بحارالانوار، ج ۸۹، ص ۹۴) که به معنای مراتب متعدد و متنوع یک حقیقت است که بسته به ظرفیت و دانش‌های تقوایی، شخص می‌تواند از آنها بهره‌مند شود. هفت یا هفتاد بطن قرآن دلالت بر کثرت دارد، به این معنا که برای پیامبران و راسخون در علم (آل‌عمران، آیه ۷) هفت مرتبه اصلی و برای دیگران بی‌نهایت خواهد بود؛ زیرا جریان حقیقت قرآن در کلمات همانند جریان خورشید است که هر روز دارای تجلی تازه‌ای است. (بحارالانوار، ج ۳۵، ص ۴۰۳)
از آنجایی که قرآن تمام علوم و معارفی است که خداوند از آدم(ع) تا حضرت عیسی(ع) به پیامبر آموخته است، امام باقر(ع) شکافنده این علوم قرآنی و جوامع‌الکلم است. از این‌رو از ایشان به باقر علم‌النبیین؛ یعنی شکافنده علوم پیامبران یاد می‌شود. وقتی ایشان بتواند باقر و شکافنده علم النبی و جوامع‌الکلم و قرآن عظیم باشد، بی‌هیچ شکی توانایی شکاف علوم پیامبران را نیز دارا خواهد بود.
آن حضرت(ع) در علم و عمل این‌گونه بود و حقایق و معارف قرآنی را چنان در زندگی خود عینیت و تجسم بخشیده بود که حتی دشمنان او را پذیرفته و به در خانه ایشان رفت‌وآمد می‌کردند تا از ایشان بیاموزند و این‌گونه است که شرایط برای پذیرش امام صادق(ع) به عنوان استاد همه فقیهان جهان اسلام از ابوحنیفه تا دیگران فراهم آمد و امام صادق(ع) امام الکل همه فقیهان جهان اسلام شد.
احسان، بزرگ ترین مقام انسانیت
یکی از مهم ترین فضایل اخلاقی از منظر قرآن، احسان است. خداوند این مقام را بسیار بزرگ داشته و آن را صفت پیامبران خود دانسته است. (انعام، آیه۸۴؛ یوسف، آیات۲۲ و ۵۶ و ۹۰)
در آیات قرآنی به جزئیات اخلاقی اهل احسان اشاره شده و به تفصیل گفته شده که محسنان در فکر و عمل چگونه هستند. ازنظر قرآن محسنان و اهل احسان ازنظر عقیده و فکر، اهل ایمان (مائده، آیات ۸۳ تا ۸۵) و در عمل، پیشتاز در کارهای خیر هستند. از این‌رو از هرگونه کار زشت و پلید پرهیز دارند، بلکه در انجام کارهای خیر بهترین‌ها را در بهترین شکل و برترین حالت با پیشتازی و شتاب تمام انجام می‌دهند و اجازه نمی‌دهند تا کسی از ایشان پیشی گیرد.
خداوند در آیات قرآنی برای آنان صفات بسیاری را مطرح کرده است که از جمله آنها در مقام عمل و تقوا، اهل اجتناب از فساد (اعراف، آیه۵۶)، پرهیز از فحشاء(نجم، آیات ۳۱و ۳۲)، اهل انفاق و کمک مالی به دیگران (آل‌عمران، آیه۱۳۴)، تأمین مالی محرومان (ذاریات، آیات۱۶ و ۱۹)، تقوا و صبر (یوسف، آیه۹۰)، فروتنی و تواضع (مائده، آیات ۸۲و۸۵) اهل تهجد (ذاریات، آیات ۱۶ و ۱۷)، دفاع از مظلوم و دین از طریق جهاد جان و مال و آبرو (توبه، آیه۱۲۰؛ عنکبوت، آیه۶۹) فرو برنده خشم (آل‌عمران، آیه۱۳۴)، اهل صلح و آشتی(نساء، آیه۱۲۸)، عفو و گذشت از مردم خطاکار(آل‌عمران، آیه۱۳۴ و مائده، آیه۱۳) و مانند آن هستند.
امام باقر(ع) از مردم می‌خواهد تا در سلوک و منش اخلاقی خود این‌گونه باشند. آن حضرت بر اموری تأکید می‌کند که تفسیر و تأویل احسان است. ایشان در سفارشی می‌فرماید: تو را به پنج چیز سفارش می‌کنم: اگر مورد ستم واقع شدی ستم مکن، اگر به تو خیانت کردند خیانت مکن، اگر تکذیبت کردند خشمگین مشو، اگر مدحت کنند شاد مشو، و اگر نکوهشت کنند، بیتابی مکن. (بحارالانوار، ج۷۵، ص۱۶۷)
اگر به این پنج چیز که مورد سفارش قرار گرفته توجه شود دانسته می‌شود که از شخص مؤمن خواسته شده تا از در احسان، با دیگران مواجه شود و نسبت به هرگونه کار و رفتار زشت دیگران عفو و گذشت داشته باشد و اجازه ندهد تا کسی او را از مقام احسان دور نگه دارد.
اینکه نسبت به ستمکار در گذرد و ستم را با ستم جواب و پاسخ ندهد، به این معناست که برخلاف حکم طبیعی و حق خود عمل کند؛ زیرا عقل و عدالت حکم می‌کند که اگر کسی ستم کرد و بدی نمود جزای مناسب آن (نباء، آیه۲۶) همان بدی نسبت به اوست بی‌کم و زیادی. این معنا را خداوند نسبت به کافران و مجرمان در دنیا و قیامت در پیش گرفته است و خود نیز می‌فرماید که جزاء بدی مثل آن است تا از دایره عدالت خارج نشده و ظلم و ستمی روا نشود. (انعام، آیه۶۰؛ یونس، آیه۲۷؛ غافر، آیه۴۰؛ شوری، آیه۴۰) براساس همین حکم عقل است که پاداش و مکافات عمل خوب، همان عمل خود دانسته شده است. (الرحمن، آیه۶۰)
احسان ، رفتاری بالاتر از عدالت
اما خداوند از مؤمنان می‌خواهد که کریمانه‌ترین رفتار را داشته باشند و براساس مکارم اخلاقی با مردم برخورد کنند و کاری بالاتر از عدالت یعنی احسان انجام دهند به طوری که در برابر خوبی، چند برابر پاداش دهند چنانکه خود انجام می‌دهد (انعام، آیه۱۶۰) و بلکه در برابر بدی نیز گذشت داشته باشیم و حتی بدی دیگران را به خوبی پاسخ دهیم، یعنی بی آنکه به او ستم روا داریم و حتی پس از بخشش و عفو از خطاکار و بدکار، در جاهایی می‌بایست به او رحم کرده و در پاسخ کار زشت او عملی نیک انجام دهیم. این همان روش احسان است که کریمانه‌ترین شیوه اخلاقی است. (شوری، آیه۴۰)
امام باقر(ع) نیز خواهان پیروی از همین شیوه کریمانه اخلاقی است که انسان مؤمن می‌بایست در سبک زندگی‌اش در پیش گیرد.
آن حضرت می‌فرماید که در برابر مشکلات و سختی‌های زندگی که از سوی دیگران تحمیل می‌شود، صبر پیشه کن که همه احسان است چنانکه در آیات قرآنی بیان شده است.
آن حضرت(ع) در ارتباط با همین خصلت‌ها و رفتارهای پسندیده برخاسته از صبر می‌فرماید: سه چیز از خصلت‌های نیک دنیا و آخرت است: از کسی که به تو ستم کرده است گذشت کنی، به کسی که از تو بریده است بپیوندی و هنگامی که با تو به نادانی رفتار شود، بردباری کنی. (بحارالانوار، ج۷۵، ص۱۷۳)
البته اینکه شما با دیگران بهتر رفتار کنید، یک امر طبیعی در مؤمن است؛ زیرا اگر بدی را با بدی یا خوبی را با خوبی جواب دهیم چه امتیازی با غیر مؤمن داریم؟ این ایمان است که می‌بایست در رفتار ما تغییر ایجاد کند و ما در مسیر مکارم اخلاقی قرار گیریم. پس اگر بدی کردند می‌بایست خوبی کنیم و اگر خوبی کردند چند برابر آن در کار خیر، و شتاب و سبقت در آن پیشتاز و پیشگام باشیم.
از طرف دیگر سود این کارها پیش از آنکه به دیگری برسد به خود فرد می‌رسد. به عنوان نمونه اگر دیگران صله‌رحم نکردند و آن را قطع نمودند، ما با انجام صله‌رحم در حقیقت آنها را تنبیه کرده و هوشیار می‌نماییم و اگر این‌گونه اعمال در آنان سودی نداشته باشد در خودمان سود بسیار خواهد داشت از جمله اینکه روح کریمانه ما را تعالی و وسعت می‌‌دهد و موجب ارتقای روحی و معنوی ما می‌شود و بر عزت ما می‌افزاید و آثار دیگر که برای ما به ارمغان می‌آورد. امام باقر(ع) می‌فرماید: پیوند با خویشان، عملها را پاکیزه می‌نماید، اموال را افزایش می‌دهد، بلا را دور می‌کند، حساب آخرت را آسان می‌کند و مرگ را به تأخیر می‌اندازد. (بحارالانوار، ج۷۱، ص۱۱۱)
پس اگر دوست دارید که خوبی ببینید و خوبی بشنوید، بکوشید تا بهتر از دیگران باشید. اگر انتظار دارید که دیگری سلام کند، شما در این کار شتاب و پیش‌دستی کرده و بلکه با تحیت و سلام بیشتر و کلمات شیوا و رساتر به استقبال دوست بلکه حتی دشمن بروید تا او را شرمنده اخلاق خوب خودتان بکنید. امام باقر(ع) در سفارشی کلی می‌فرماید: بهترین چیزی را که دوست دارید درباره شما بگویند، درباره مردم بگویید. (بحارالانوار ج۶۵، ص۱۵۲)
اگر تقوا و پرهیز از زشتی‌ها و بدی‌ها خوب است شما می‌بایست پیشتاز و پیشگام باشید و اگر امانت‌داری عملی عقلانی و اخلاقی است شما باید در جامعه در همه چیز از مال و عرض و جان مردم امانت‌دارتر باشید. این ویژگی‌های اخلاقی در شما نسبت به هر کسی از دوست و دشمن و خوب و بد می‌بایست نمایان باشد تا اهل احسان باشید. امام باقر(ع) در جایی دیگر می‌فرماید: بر شما باد به پرهیزکاری و کوشش و راستگویی و پرداخت امانت به کسی که شما را بر آن امین دانسته است، چه آن شخص، نیک باشد یا بد. (بحارالانوار، ج۷۵، ص۱۷۹)
آن حضرت(ع) به مؤمنان هشدار می‌دهد که شیوه‌ای دیگر غیر از شیوه مکارم اخلاقی را در پیش نگیرند چنانکه می‌فرماید: چه بسیار خوب است نیکی‌ها پس از بدی‌ها، و چه بسیار بد است بدی‌ها پس از نیکی‌ها. (کافی، ج۲، ص۴۵۸)
اگر اخلاق بزرگوارانه ندارید دست‌کم مسلمانی باشید که در آغاز اسلام مبتنی بر عدالت رفتار می‌کند. پس در زندگی این خصلت‌ها را از اهل ایمان داشته باشید که مؤمن برادر مؤمن است، او را دشنام نمی‌دهد، از او دریغ نمی‌کند و به او گمان بد نمی‌برد. (بحارالانوار، ج۷۵، ص۱۷۵) همچنین چنان عمل می‌کند تا خودش را به نفاق نیالاید؛ زیرا اگر انسان رفتاری ضد اخلاقی داشته باشد از اسلام به نفاق و کفر می‌رسد. از این‌رو حضرت هشدار می‌دهد و می‌فرماید: از دشمنی بپرهیزید، زیرا فکر را مشغول کرده و مایه نفاق می‌گردد. (بحارالانوار، ج۲، ص۳۰۱)
اینها تنها گوشه‌ای از حقایقی است که امام‌باقرالعلوم(ع) به عنوان شکافنده علم النبی(ص) و قرآن جامع‌الکلم بیان داشته است. بی‌گمان بهره‌گیری از همین دستورها می‌تواند زندگی ما را متحول کرده و ما را به مکارم اخلاقی و بزرگواری در منش و کنش و واکنش بکشاند.