ابزارهای تحقق عدالت اقتصادی از منظر قرآن

samamosیکی از مسایل اساسی در شیوه زیست اسلامی، اهتمام به مساله عدالت فرا گیر و همه جانبه است .بر همین اساسسبک زندگی اسلامی در جزئیات نیز به عدالت و اجرای آن اهتمام ورزیده و الگوها و مدل هایی را برای قیام به عدالت بویژه در حوزه عمل اقتصادی ارایه کرده تا این گونه عدالت در جامعه تحقق یابد . از این رو برای تحقق عدالت در قالب ابزارهای تعدیل اقتصادی برنامه ها و راهکارهایی را بیان کرده که در مطلب پیش رو این ابزارها تبیین شده است .

عدالت، محور تکوین و تشریع

بر اساس آیات قرآنی ،عدالت محور اصلی هستی است . به این معنا که سنت الهی و اصل حاکم برهستی ،عدالت است و نظام هستی بگونه ای ایجاد شده که نمی تواند هیچ گونه ظلم وستمی را برتابد (آل عمران ،ایه ۱۸ و آیات دیگر )برهستی ،عدالت است و نظام هستی بگونه ای ایجاد شده که نمی تواند هیچ گونه ظلم وستمیرا برتابد (آل عمران ،ایه ۱۸ و آیات دیگر )؛ چرا که عدل ،نقیض جور و ستم است . (ترتیب العین ،فراهیدی ،ج ۲ ص۱۱۵۴ ،"عدل ") معنای ماده عدل ،حد وسط بین افراط وتفریط است . بگونه ای که در آن هیچ زیاده و نقصان نباشد .(التحقیق ،حسن مصطفوی ،ج ۸،ص ۵۵ ،"عدل ") البته عدالت ،لفظی است که اقتضای معنای برابری و مساوات را دارد (مفردات الفاظ قرآن کریم ،راغب اصفهانی ،ص۵۵۱،"عدل " ) ؛ اما این بدان معنا نیست که در همه موارد ،تحقق آن با مساوات همراه ولازم باشد ؛زیرا گاهی مساوات به معنای ظلم خواهد بود.

خداوند در آیات قرآنی بر این نکته تاکید دارد که نظام تکوین و تشریع بر مدار عدالت است .بر همین اساس نه تنها خداوند عادل است و هیچ گونه ظلم و ستم روا نمی دارد ، (آل عمران ،آیه ۱۸۲) بلکه هیچ ظلمی را در هیچ جایی بر نمی تابد .از همین رو خود ، نظام تشریع وقانون گذاری را به گونه ای سامان داده که عدالت در آن ، اصل بنیادین حاکم است و بر همه اصول دیگر حکومت می کند.

اجرای عدالت، ماموریت اسلام و پیامبران

خداوند در ایه ۲۵ سوره حدید بصراحت بیان می کند که اجرای عدالت ،کلیدی ترین و اساسی ترین فلسفه و هدف اسلام به عنوان دین توحیدی از آدم (ع) تا خاتم (ص) بوده و کتب آسمانی و رسولان الهی برای روشنگری و بیان مسایل مر بوط به عدالت فرستاده شده اند بگونه ای بشر را تربیت کنند که خود به عدالت قیام کرده و آن را اجرا نمایند . از همین رو از مهمترین ویژگی راهبران جامعه ،عدالت دانسته شده (بقره ،آیه ۱۲۴) تا انسان های عادل برای تحقق عدالت فراگیر و همه جانبه قیام کنند و دیگران را بدان بخوانند ؛چرا که اجرای عدالت علیه خود و خویشان بسیار سخت است و کسی که بتواند عدالت را این گونه در خود و خویشان به اجرا در آورد هرگز در اجرای آن نسبت به دیگران کوتاهی نمی کند و هدف اصلی خویش را همواره عدالت قرار می دهد.

در آموزه های اسلامی عدالت ،محوری ترین اصلی است که باید به عنوان یک حق طبیعی در مورد شخص و دیگران اجرا شود و مومنان نه تنها می بایست عدالت را به عنوان یک حق طبیعی مطالبه کنند بلکه موظف هستند که در تمام زندگی خود ،آن را مراعات کنند .

اجرای عدالت در حوزه عمل اقتصادی

از نظر اسلام عدالت اقتصادی بسیار مهم است ؛زیرا اقتصاد ،مایه قوام جامعه است (نساء ایه ۵)و هر گونه اختلال و ظلم در نظام اقتصادی به معنای فرو پاشی جامعه و بحران در آن است . از این رو ماموریت پیامبران را عدالت در جامعه دانسته است (حدید ،ایه ۲۵) زیرا اسلام بر آن است تا انسان ها را در جامعه به کمال شایسته و بایسته برساند تا بتوانند خلافت الهی را عهده دار شوند .

خداوند در آیاتی از جمله ایه ۷ سوره حشر و ۲۷۸ و۲۷۹ سوره بقره از مهمترین اصول اقتصاد اسلامی را عدالت معرفی می کند و در آیه ۸۵ سوره حدید هر گونه اختلال و ظلم در این حوزه را به معنای فساد و تباهی جامعه می داند. از نظر اسلام ،رعایت عدل و انصاف اقتصادی ،در پی دارنده عاقبت و فرجامی نیک برای بشر در دنیا و آخرت خواهد بود (اعراف ، ایه ۸۵ ؛اسراء ، ایه ۳۵) از همین رو خواهان بر پایی عدالت است و با هر گونه ظلم و بی عدالتی در هر شکلی از چارچوب از برنامه اسلام و پیامبران معرفی می نماید . (بقره ،ایات ۲۷۸و۲۷۹)

از نظر قرآن اجرای عدالت اقتصادی به معنای اصلاح جوامع بشری است ؛زیرا اگر جامعه ای بخواهد به آرامش و آسایش برسد و خوشبختی را درک کند می بایست نخستین گام را در اصلاح اقتصاد و اجرای عدالت اقتصادی جست و جو کند ؛چرا که اصلاح جامعه در گرو اصلاح اقتصادی و اجرای عدالت در جامعه است ،از سویی دیگر ، مهمترین لغزشگاه ها و زمینه ساز ابتلای انسان به بی عدالتی نیز در همین حوزه رفتار و عمل اقتصادی امکان پذیر است .

ایجاد عدلات اقتصادی ، برنامه راهبردی اسلام

از آنجایی که اسلام رسیدن به سعادت و خوشبختی را در گرو همکاری جمعی بشر و اصلاح روابط انسان ها در چارچوب عدالت بویژه عدالت اقتصادی می داند ،برنامه هایی برای ایجاد عدالت ارایه کرده که در قالب تعدیل اقتصادی سامان یافته است .

از نظر اسلام جامعه می بایست بگونه ای سامان یابد که جریان سالم اقتصادی ،همه افراد جامعه را تحت پوشش قرار دهد و این گونه نباشد که برخی از انسان ها از مواهب اقتصادی و آسایش و رفاه بی بهره شوند و تنها شماری از انسان ها به عنوان سرمایه داران و پروتمندان از مواهب و نعمت های الهی بهره مند باشند . از همین رو راهبرد عدالت اقتصادی خود را بر جریان سالم اقتصاد و گردش سالم و صحیح ثروت قرار داده است .

بر اساس همین راهبرد اقتصادی ، ابزارهایی را برای جریان عدالت اقتصادی به کار گرفته تا همه افراد جامعه از عدالت اقتصادی برخوردار شوند و در این میان افراد ضعیف و ناتوان مورد ظلم و ستم قرار نگیرند.در همین راستا خداوند در ایه ۷ سوره حشر با تعیین مصارف ششگانه برای "فی ء" ، بر آن است تا تعدیل ثروت و عدالت اقتصادی تحقق یابد .

خداوند برای تحقق اصل مهم عدالت اقتصادی و فراگیرشدن بهره مندی همه اقشار جامعه از اقتصاد و ثروت ، با بیان احکام و اجرای برنامه هایی ، بر آن است تا این هدف مهم برآورده شود.

ابزارهای تعدیل اقتصادی اسلام

اسلام در راستای تحقق این اصل راهبردی ف سیاست ها و برنامه ها یی به کار گرفته شده است .در این سیاست ها و برنامه ها که به دوشکل اثباتی و نفی بیان شده گاه برخی از رفتارها ی اقتصادی ممنوع و محکوم شده و گاه دیگر بر انجام سیاست ها و برنامه هایی تاکید شده است .

الف : ممنوعیت ها

  1. ممنوعیت انحصار و تمرکز اموال در دست ثروتمندان : از نظر اسلام ثروتمندان می بایست در اختیار همه جامعه باشد و این گونه نیست که تنها ثروتمندان از ثروت بهره برند . برهمین اساس هیچ گونه انحصار طلبی به جهت تمرکز ثروت در دست عدهای معدود از افراد جامعه جایز شمرده نشده است .(حشر ،ایه ۷)
  2. ممنوعیت خارج کردن نقدینگی از دسترس عموم :از نظر قرآن ،مهمترین اصل در اقتصاد ، گردش درست و سالم ثروت در جامعه است . از همین رو هر گونه کنز اندوزی و خرج ثروت از دایره تولید محکوم و نادرست شمرده شده است . همچنین از نظر اسلام کنز اندوزی که موجب می شود ثروت از دایره تولید خارج شود آسیب جدی به اقتصاد جامعه وارد می کند ؛ چرا که برای تولید ، نیاز به نقدینگی است وخروج ثروت و نقدینگی از دایره تولید و انباشت آن به شکل طلا و سکه دلار در گوشه ای نه تنها موجب رشد اقتصادی نیست بلکه موجب رکود اقتصادی شده و آسیب جدی به تولید جامعه و رشد و شکوفایی اقتصادی می زند . از این رو قرآن به شدت علیه کنز و نقدینگی واکنش نشان می دهد و آن را نادرست می داند . (توبه ، ایه ۳۴)
  3. ممنوعیت بهره های ربوی : خداوند به سبب مفاسد بسیاری که معاملات ربوی بر جامعه تحمیل می کند ، این گونه معاملات را اعلان جنگ با خدا می داند و به شدت با آن مبارزه می کند ؛ چرا که ربا خواری سبب انحراف ونابسامانی در اقتصاد می شود (بقره ،ایه ۲۷۵ ) خداوند در آیه ۲۷۶سوره بقره به این نکته توجه می دهد که نظام اقتصاد ربوی در نهایت موجب فروپاشی اقتصاد و نیز جامعه می شود و در ایه ۳۹ زمر نیز می فرماید که چنین رفتار اقتصادی نه نتها موجب ازدیاد ثروت نمی شود بلکه برکت را از مال می برد .
  4. ممنوعیت کم فروشی :از نظر قرآن کم فروشی و تقلب در معامله ، از جمله عوامل فساد اقتصادی است باید به شدت از ان اجتناب کرد (اعراف ،ایه ۸۵ ؛هود ،آیات ۸۴ و۸۵ ؛شعراء ،آیات ۱۸۱ تا۱۸۳) کسانی که به گمان سود بیشتر کم فروشی می کنند و از میزان جنس کم می گذارند ،در حقیقت ضررو زیان کرده و اعتماد مردم را به کالا و خدمات خود از دست می دهند .از این رو خداوند کم فروشی به گمان سود را عملی زیان آور و بد فرجام می داند واز انجام آن پرهیز می دهد . خداوند در آیات قرآن از جمله آیات ۸۴ تا ۸۴ سوره هود ، گران فروشی را از مفاسد اقتصادی دانسته و به آسیب شناسی .این رفتار در جامعه می پردازد.
  5. ممنوعیت گران فروشی :از نظر قرآن گران فروشی ممنوع است .هر کالایی در بازار ، میزان سود معینی دارد که فروش کالا ویا خدمات بیش از آن ، گناه و حرام است . در عرف بازار برای کالاهایی که زود فاسد می شوند سود متعارفی میان ۲۵ تا ۳۵ درصد از قیمت خرید در نظر گرفته می شود . بنا براین افزایش سود به میزان بیش از آن به عنوان گرانفروشی ممنوع است . در کالایی فساد نا پذیر است مانند تلوزیون و یخچال و مانند آن سود متعارف حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد حضرت صادق می فرماید: فریب دادن و کالا را به زیاد تر از قیمتش فروختن به کسی که بی خبر است ، حرام است ؛ و نیز می فرماید : فریب دادن مومن در معامله حرام است و در روایت دیگر فرمود : کسی را که به تو اطمینان دارد فریب مده ، زیرا فریب دادنش حلال نیست .(وسائل الشیعه ،ج۱۲،ص۳۶۴) پیامبر اکرم (ص) می فرماید: هر مردی که قوت مردم را بخرد و تا چهل روز آنرا نگاه دارد به انتظار اینکه مسلمانان در گرانی واقع شوند گناهی کرده که اگر تمام آن قوت را بفروشد و پولش را صدقه بدهد ،کفاره ان گناهی که کرده نمی شود (وسائل الشیعه ،ج ۱۲،ص۳۱۴ ،باب ۲۷)قرآن کریم در سوره اعراف آیه ۹۷ می فرماید : اگر اهل شهرها و جوامع انسانی ایمان آورده و تقوای الهی پیشه کنند ،مابه روی آنها برکات زمین و آسمان را می گشاییم ، اما آنها تکذیب کردند و به خدا وروز واپسین ایمان نیاوردند و تقوا ی الهی را رعایت نکردند و حکومتشان هم رعایت قوانین الهی را نکرده و به غیر آنچه خدا حکم کرده حکم کردند.و در سوره نحل آیه ۱۱۲ آمده است : «خداوند مثلی زده است و آن وصف شهر و روستایی است که هم امنیت و آرامش خاطر داشتند و هم روزی فراوان که از هر طرف بسویشان آورده می شود ولی به نعمتهای خدا کفران ورزیدند . پس خداوند هم لباس گرسنگی و ترس را در اثر کردار زشت آنها ،به آنان پوشاند»که کفران نعمت شامل اسراف ،احتکار ، خیانت به اموال و اجناس در برابر مردم می باشد .
  6. ممنوعیت احتکار : احتکار کالا و نیز منابع انسانی (کارو خدمت ) جایز نیست . بنابر این افراد یا شرکتها حق ندارند کالایی را بیش از نیاز خود خریداری و انبار کنند یا کارگران خبره و فننی را استخدام کرده و اجازه ندندهند تا دیگران از خبرگی آنان در جهت تولید استفاده کنند . احتکار تنها اختصاص به کالا ندارد بلکه خدمات مهندسی و تخصصی مانند آن را نیز شامل می شود .
  7. ممنوعیت اسراف و تبذیر : به این معنا که هیچ کس مجاز نیست تا بیش از نیاز خود از نعمت ها و مواهب را به مصرف برساند ؛زیرا هر انسانی نیاز هایش به میزان مشخص است و او با بهره گیری درست و اعتدال در مصرف نباید اجازه دهد نعمتی از میان برود بی هیچ سودی و تاثیری به کار گرفته شود .بنا بر این ، هر نوع کالا و خدمات اقتصادی می بایست به میزان نیاز ، به کار گرفته شود و گرنه در غیر این صورت مصداق اسراف خواهد بود که از نظر اسلام گناه بزرگی است . همچنین ریخت و پاش عدم استفاده از نعمت جایز نیست ؛ زیرا موجب می شود که دیگرانی که نیازمند آن کالا یا خدمات هستند نتوانند از آن بهره گیرند . کسی که نیازی به کالایی ندارد می بایست آن را در اختیار نیازمندقرار دهد نه آنکه آن را تباه کرده و دور ریزد . (انعام ،آیه ۱۴۱ ؛ اعراف ،آیه ۳۱ ؛ اسراء،آیه ۲۶ ؛فرقان ،آیه ۶۷)

ب: سیاست ها و برنامه های اثباتی

۱. انفاق: از مهمترین راهکارهای اسلام برای جلوگیری از انحصار طلبی و تمرکز ثروت در دست افرادی معدود ،تاکید بر مساله انفاق است . با این کار می توان عدالت اقتصادی را تضمین کرد؛ زیرا از نظر اسلام انفاق همانند عبادت است (بقره ،آیات ۲و۳) و کسانی که انفاق می کنند پس از توحید و پرسش خداوند بهترین عمل را در زندگی خود انجام می دهند .از ا جایی که انفاق به معنای هر گونه بخشش مالی به دیگران بی هیچ محدودیت است ، این امکان را به همه افراد جامعه می دهد که ار درصدی از مواهب و ثروت اقتصادی سود  برند . ناگفته نماند که انفاق در لغت به معنای اخراج مال از ملک و در اصطلاح قرآن ، اعم از مال و غیر مال و از واجب و غیر واجب است . (مفردات الفاظ قرآن کریم ، راغب ،ذیل واژه نفق)

۲. صدقه: از دیگر روش هایی که اسلام برای تعدیل اقتصادی بیان کرده ، صدقه است . صدقه مالی نیز مانند انفاق ، معنای عام و در برگیرنده ای دارد . هر چند که بخشی از صدقات و انفاقات از واجبات شمرده می شوند ولی بخش بزرگی از آنها به شکل اختیاری است .صدقه چیزی است که انسان به قصد قربت از مال خود خارج  سازد .(مفردات ،ص۴۸۰،«صدق »)برخی گفته اند :صدقه ، مطلق انفاق در راه خدا ست ؛ اعم از اینکه واجب باش یا مستحب .( المیزان ،ج۲،ص۳۹۷) گفتنی است که مقصود از صدقه ،در برخی آیات زکات واجب اموال و در برخی دیگر به معنای مطلق انفاق است.

۳. زکات : زکات یکی از مهمترین ابزارهای ایجاد عدالت اقتصادی در جامعه اسلامی است . خداوند زکات را در اموال واجب کرده است (بقره ، آیه ۲۷۱ ؛ جواهر الکلام ، ج ۱۵ ، ص۲ )تا بخشی از درآمدهای اساسی مردم در اختیار دولت و نهادهای آن قرار گیرد و در ایجاد تعدیل اقتصادی به کار گرفته شود . از نظر قرآن پرداخت زکات ، مایه قوام و سامان دهنده امور اجتماعی است (بینه ، ایات ۴و۵)

۴.  خمس : خمس به عنوان واجب در اقتصاد اسلامی برای تعدیل بیان شده است خداوند در ایه ۴۱ سوره انفال حکم خمس را بیان کرده و فرموده که از هر درآمدی لازم است یک پنجم آن در اختیار ولی امر قرار گیرد تا در مصارف خود هزینه شود.

۵.  وقف : روش وقف یکی دیگر از شیوه های اسلامی برای تعدیل اقتصادی و ایجاد عدالت در جامعه و گردش ثروت در همه افراد جامعه است . اهمیت وقف و برکات فردی و اجتماعی ناشی از آن ، از جمله موضوعاتی است که در آیات و احادیث بیشماری مورد توجه قرار گرفته که از جمله آنها می توان به آیه ۲۶۱ سوره مبارکه بقره اشاره کرد که طی آن این عمل خیر انسان چند برابر در درگاه خداوند مستحق پادش است : مثل (صدقات )کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند همانند دانه ای است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه ای صد دانه باشد ؛و خداوند برای هر کس که بخواهد (آن را ) چند برابر می کند و خداوند گشایشگر داناست.