آثار و برکات نماز

samamosبسم الله الرحمن الرحیم

نماز ستون دین و مرز میان اسلام و کفر است. نماز به عنوان ذکر الله تنها عبادتی است که هر روز در پنج نوبت انجام آن فرض و واجب شده است تا ارتباط میان بنده و پروردگارش حفظ شود. برای نماز آثار و برکاتی در آیات و روایات بیان شده است. نویسنده در این مطلب تنها به گوشه ای از آن ها اشاره کرده است. این مطلب را با هم از نظر می گذرانیم.

اهمیت و ارزش نماز

در میان عبادات خاص چون روزه و حج و مانند آن ها، نماز از جایگاه و اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ زیرا آن را مصادیق از ذکر الله، بهترین عبادت، ستون دین، مرز میان اسلام و کفر و مانند آن ها بر شمرده اند. خداوند در آیه ۴۵ سوره عنکبوت می فرماید: أَقِمِ الصَّلاهَ إِنَّ الصَّلاهَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّهِ أَکْبَرُ وَ اللّهُ یَعْلَمُ ما تَصْنَعونَ؛ نماز را بر پا دار، که نماز از کار زشت و ناپسند باز مى دارد و قطعا یاد خدا بزرگ تر است و خداوند آنچه را انجام مى دهید مى داند.

جایگاه و کارکردهای بسیار گوناگون و متنوع نماز در حوزه دنیوی و اخروی و مادی و معنوی و نیز فردی و اجتماعی موجب شده است تا در آیات و روایات بر حفظ و محافظت بر آن تاکید بسیار شده(بقره، آیه ۲۳۸) و قوانین و احکام واجب و مستحب آن تا دو هزار حکم تبیین شود. این توجه و اهتمام ویژه به طوری که حتی در فروعات به عنوان نخستین فروع مطرح و در کتب فقهی در مراتب نخست تبیین شود، خود دلالت بر اهمیت جایگاه و کارکردهای پر اهمیت و ارزش آن دارد.

پیامبر صلی الله علیه و آله درباره مهم ترین اعمال انسان نماز را در درجه نخست مطرح کرده و فرموده است: ما عَمِلَ ابْنُ آدَمَ شَیْئا اَفْضَلَ مِنَ الصَّلاهِ وَ صَلاحِ ذاتِ الْبَیْنِ وَ خُلْقٍ حَسَنٍ ؛ انسان هیچ کارى بهتر از نماز، اصلاح میان مردم و خوش اخلاقى نکرده است. (نهج الفصاحه، ح ۲۶۵۱)

کارکردها و آثار نماز

همان طوری که گفته شد نماز دارای آثار و برکات و کارکردهای بسیار در همه حوزه های زندگی مادی و معنوی و فردی و اجتماعی و نیز دنیوی و اخروی بشر است. در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود:

  1. کلید بهشت: از مهم ترین کارکردهای نماز، کلید بهشت بودن است. به این معنا که هر کسی سعادت و خوشبختی ابدی و اخروی را می خواهد باید به نماز اهتمام و توجه بسیار نماید. پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: اَلدُّعاءُ مِفْتاحُ الرَّحْمَهِ، وَ الْوُضوءُ مِفْتاحُ الصَّلاهِ، وَ الصَّلاهُ مِفْتاحُ الْجَنَّهِ؛ دعا کلید رحمت، وضو کلید نماز و نماز کلید بهشت است.(نهج الفصاحه، ح ۱۵۸۸)
  2. خیر و خوشی: خیر خوشی انسان در زندگی دنیوی به تامین آرامش و آسایش است. بر اساس آموزه های قرآنی و روایی، نماز تامین کننده خیر و خوشی برای بشر در زندگی است. چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: لا تَزالُ اُمَّتى بِخَیرٍ ما تَحابّوا و اَقامُوا الصَّلاهَ وَ آتَوُا الزَّکاهَ وَ اَقْرَوُا الضَّیْفَ، فَاِنْ لَمْ یَفْعَلُوا ابتُلُوا بِالسِّنینَ وَ الْجَدْبِ؛ امتم همواره در خیر و خوبى اند تا وقتى که یکدیگر را دوست بدارند، نماز برپا دارند،زکات بدهند و میهمان را گرامى بدارند، پس اگر چنین نکنند به قحطى و خشکسالى گرفتار مى شوند. (امالى طوسى، ص ۶۴۷، ح ۱۳۴۰)
  3. بهترین و محبوب ترین اعمال: نماز محبوب ترین عمل در پیشگاه خداوند است. پس نمازگزار می بایست محبوب ترین شخص در نزد خداوند باشد، زیرا نمازگزار محبوب ترین عمل را انجام می دهد و خداوند کسی که محبوبش را انجام می دهد محبوب می دارد. آن حضرت (ص) در جایی دیگر می فرماید: اَحَبُّ الاَعْمالِ اِلَى اللّهِ الصَّلاهُ لِوَقْتِها، ثُمَّ بِرُّ الْوالِدَیْنِ، ثُمَّ الْجَهادُ فىسَبیلِ اللّهِ؛ دوست داشتنى ترین کارها نزد خداوند: نماز اول وقت، سپس نیکى به پدر و مادر و سپس جهاد در راه خداست. (نهج الفصاحه، ح ۷۰)
  4. مهربانی متقابل: نماز عامل رحمت میان انسان هاست به طوری که قلوب آنان نسبت به یک دیگر مهربان شده و یک دیگر را مورد مرحمت قرار می دهند. البته شکی نیست که این تراحم و مهربانی متقابل زمانی شکل می گیرد که افراد در کنار هم باشند. از همین روست که پیامبر صلی الله علیه و آله تشکیل صفوف نماز جماعت و در کنار هم بودن در اقامه و برپایی نماز را مهم ترین عامل در مهربانی متقابل میان افراد جامعه بر می شمارد و می فرماید : اِسْتَوُوا تَسْتَوِ قُلوبُکُمْ وَ تَماسّوا تَراحَموا؛ (در نماز جماعت) صف ها را هماهنگ و منظم نمایید تا دل هایتان هماهنگ شود و به یکدیگر (شانه به شانه) متصل گردید تا با هم مهربان شوید. (کنزالعمال، ح ۲۰۵۷۵) بر همین اساس که در آموزه های وحیانی اسلام نماز جماعت از نماز فردی برتر دانسته و به اقامه نماز در شکل جماعت تاکید ویژه ای شده است. چنان که پیامبر گرامی(ص) می فرماید: صَلاهُ الْجَماعَهِ اَفْضَلُ مِنْ صَلاهِ الْفَرْدِ بِخَمْسٍ وَ عِشْریْنَ دَرَجَهً؛ فضیلت نماز جماعت بیست و پنج برابر نماز فُرادا است. (خصال، ص ۵۲۱ ، ح ۹)
  5. رضوان و رحمت و عفو الهی: از نظر آموزه های اسلامی توجه و اهتمام افراد به مساله نماز نشان دهنده میزان قرب انسان به خداوند است. البته شکی نیست که خداوند به انسان نزدیک و موجب افاضه دایمی وجود و نعمت های دیگر به انسان است؛ چرا که انسان موجودی فقری است که دایم نیازمند افاضه وجود از سوی خداوند به اوست(فاطر، آیه ۱۵)؛ چنان که خداوند همه هستی را از جمله انسان را پر کرده است و در همه وجودش حضور دارد همان طوری که خود فرموده است: وَهُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنتُمْ ؛ و خدا با شماست هر جا که باشید.(حدید، آیه ۴) از همین روست که خداوند از رگ های گردن به انسان نزدیک تر است.(ق، آیه ۱۶) پس همان طوری که خداوند به انسان نزدیک است، اگر انسان به خداوند نزدیک شود، این نزدیکی دو سویه خواهد بود. اما از آن جایی که انسان گرفتار حجاب و غفلتی است که پرده بر بینایی و شنوایی قلبش می گذارد، اجازه نمی دهد تا خداوند را مشاهده کند که در همان نزدیکی جان و قلبش است؛ اما وقتی انسان نماز می گزارد و توجه و اهتمام ویژه ای به این محبوب خدا می کند، این پرده های غفلت کنار می رود و در مقام قرب الهی قرار می گیرد. هر کسی اول وقت نماز خویش را بخواند در حقیقت نشان می دهد که به این محبوب خداوند توجه و اهتمام خاصی دارد؛ از همین رو، قرب منزلت چنین فردی نیز بیش تر خواهد بود و هر چه تاخیر بیاندازد به همان میزان از قرب کم تری بهره خواهد برد. البته نماز چون محبوب الهی است در هر حال آثار و برکات و کارکرد خود را خواهد داشت. از این روست که پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: اَوَّلُ الْوَقْتِ رِضْوانُ اللّهِ وَ وَسَطُ الْوَقْتِ رَحْمَهُ اللّهِ وَ آخِرُ الْوَقْتِ عَفْوُ اللّهِ؛ نماز اول وقت مایه خشنودى خداوند، میان وقت دربردارنده رحمت خداوند وپایان وقت، موجب عفو خداوند است. (سنن الدار قطنى، ج ۱، ص ۲۵۹) البته در روایات آمده که برخی از نمازها حتی مستحب در برخی از زمان ها محبوب تر از دیگر نمازها و زمان ها خواهد بود، به عنوان نمونه پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: الرَّکْعَتانِ فى جَوْفِ اللَّیْلِ اَحَبُّ اِلَى اللّهِ مِنَ الدُّنْیا وَ ما فیها؛ دو رکعت نماز در دل شب، نزد خدا از دنیا و آنچه در آن است، محبوب تر است. (بحارالأنوار، ج ۸۷ ، ص ۱۴۸، ح ۲۳)
  6. کفاره گناهان : از کارکردها و آثار و برکات نماز می توان به کفاره گناهان بودن آن اشاره کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره می فرماید: اَلصّلَواتُ الْخَمْسُ وَ الْجُمُعَهُ اِلَى الجُمُعَهِ کَفّاراتٌ لِما بَیْنَهُنَّ ما لَمْ تَغْشَ الکَبائِرُ؛ نمازهاى پنجگانه و نماز جمعه تا نماز جمعه بعد، کفاره گناهان میان آنهاست، تاوقتى که گناهان کبیره اى در میان نیاید. (سنن التّرمذى، ج ۱، ص ۱۳۸، ح ۲۱۴)
  7. مناجات با پروردگار: از دیگر آثار نماز می بایست به مناجات بودن آن اشاره کرد. مناجات که در برابر منادات قرار می گیرد، زمزمه و درگوشی سخن گفتن است. هر گاه میان دو نفر ارتباطی نزدیک و دوستانه ای باشد، چنان به هم نزدیک می شوند که در گوش هم نجوا می کنند. از همین روست که هماره اهل محبت دوست می دارند که با محبوبان خویش نجوا و مناجات داشته باشند؛ چرا که نجوا معاشقه ای میان محبوبان است. در زمان پیامبر(ص) برخی دوست می داشتند که با ایشان نجوا و خلوتی داشته باشند، خداوند فرمان می دهد تا برای هر نجوایی باید صدقه ای پرداخت کنند، اما جز امیرمومنان امام علی(ع) هیچ کس حاضر به این کار نشد و ایشان تنها کسی است که به این حکم الهی عمل کرد و صدقه داد و با پیامبر(ص) خلوت کرد.(مجادله، آیه ۱۲) البته این حکم پس از آن برداشته شد و دیگر کسی جز ایشان به این آیه عمل نکرده است.(مجادله، آیه ۱۳ ؛ مجمع البیان، ذیل آیه و روایات دیگر تفسیری) با این همه این آیه نشان می دهد که نجوا با خداوند هزینه ای دارد و کسی که با خداوند می خواهد نجوا داشته باشد، هزینه آن نماز است؛ زیرا در این حالت خداوند به نجواهای محبوبان خویش گوش می دهد؛ زیرا محبت میان خدا و بنده نمازگزار محبتی دوسویه است. پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: اَیُّهَا النّاسُ، اِنَّ الْمُصَلّى اِذا صَلّى فَاِنَّهُ یُناجى رَبَّهُ تَبارَکَ وَ تَعالى،فَلْیَعْلَمْ بِما یُناجیهِ؛ اى مردم! نمازگزار هنگام نماز با پروردگار بلند مرتبه اش مناجات مى کند، پس باید بداند چه مى گوید. (مسند احمد، ج ۲، ص ۱۲۹)
  8. دژ الهی : نماز پناهگاه خداوند است که مومنان بدان پناه می برند تا از آسیب شیطان و تعرضات دشمنان در امان مانند. امام على علیه السلام در این باره فرموده است : اَلصّلاهُ حِصْنُ الرَّحْمنِ وَ مَدْحَرَهُ الشَّیطانِ؛ نماز، دژ محکم خداوند مهربان و وسیله راندن شیطان است. (غررالحکم، ح ۲۲۱۳)
  9. پوشش و احاطه شدن با رحمت الهی : نمازگزار به ویژه در حالت سجده در حالتی قرار می گیرد که رحمت الهی او را می پوشاند. امام على علیه السلام می فرماید: لَوْ یَعْلَمُ الْمُصَلّى ما یَغْشاهُ مِنَ الرَّحْمَهِ لَما رَفَعَ رَأسَهُ مِنَ السُّجودِ؛ اگر نماز گزار مى دانست تا چه حد مشمول رحمت الهى است، هرگز سر خود را ازسجده بر نمى داشت. (غررالحکم، ح ۷۵۹۲)
  10. توجه و اهتمام الهی: هر کسی دوست دارد تا خداوند نظری به او کند. نماز عاملی است که خداوند را متوجه بنده می کند و نظر رحمت الهی به او جلب می شود. امام باقر علیه السلام می فرماید : ذِکْرُ اللّهِ لاِهْلِ الصَّلاهِ اَکْبَرُ مِنْ ذِکْرِهِمْ ایّاهُ؛ اَلا تَرى اَنَّهُ یَقولُ: اُذْکُرونى اَذْکُرْکُمْ؟؛ یاد خدا از نمازگزاران، بالاتر از یاد آنان از خداوند است، مگر نمى بینى که خداوند مى فرماید: «مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم»؟ (بحارالأنوار، ج ۸۲ ، ص ۱۹۹) در حقیقت کسی که متوجه خدا در نماز می شود خداوند متوجه او خواهد شد و شکی نیست که توجه و اهتمام خداوند با ذکر و یاد بنده بسیار متفاوت است؛ زیرا خداوند غنی حمید است و به این فقیر هویتی عنایت وجودی می کند و هر آن چه را محبوب است به این بنده اش خواهد داد.
  11. آثار و برکات نماز شب: در آیات و روایات برای برخی از نمازها از جمله نماز شب آثاری خاص بیان شده است تا این گونه توجه و اهتمام بندگان به این دسته از نمازها جلب شود. نماز شب دارای آثاری چون مقام محمود(اسراء، آیه ۷۹) و مانند آن هاست. امام صادق علیه السلام درباره آثار و برکات نماز شب می فرماید: صَلاهُ اللَّیْلِ تُحَسِّنُ الْوَجْهَ وَ تُحَسِّنُ الْخُلْقَ وَ تُطَیِّبُ الرِّیحَ وَ تَدُرُّالرِّزْقَ وَ تَقْضِى الدَّیْنَ وَ تَذْهَبُ بِالْهَمِّ وَ تَجْلُو الْبَصَرَ؛ نماز شب، انسان را خوش سیما، خوش اخلاق و خوشبو مى کند و روزى رازیاد، بدهى را پرداخت مى نماید، غم و اندوه را از بین مى برد و چشم را نورانى مى کند. (ثواب الأعمال، ص ۴۲)
  12. رهایی از عذاب: برخی از اعمال انسان را از عذاب دنیوی و اخروی در امان نگه می دارد. از جمله این اعمال غیر استغفار می بایست به نماز اشاره کرد؛ چنان که امام صادق علیه السلام می فرماید : مَنْ قَبِلَ اللّهُ مِنْهُ صَلاهً واحِدَهً لَمْ یُعَذِّبْهُ وَ مَنْ قَبِلَ مِنْهُ حَسَنَهً لَمْ یُعَذِّبْهُ؛ خداوند از هر کس یک نماز و یا یک کار نیک قبول کند، عذابش نمى نماید. (کافى، ج ۳، ص ۲۶۶، ح ۱۱)
  13. محبوب ترین بندگان در نزد خداوند: از جمله عواملی که موجب می شود تا بنده در پیشگاه خداوند به عنوان محبوب ترین ها قرار گیرد، محافظت بر نماز است. امام صادق علیه السلام می فرماید: اَحَبُّ الْعِبادِ اِلَى اللّهِ عَزَّوَجَلَّ رَجُلٌ صَدوقٌ فى حَدیثِهِ مُحافِظٌ عَلى صَلاتِهِ؛ محبوب ترین بنده نزد خداى عزوجل کسى است که راستگو و مراقب نمازش باشد. (امالى صدوق، ص ۳۷۱، ح ۴۶۷)
  14. فلسفه حضور در نماز جمعه: نماز جمعه به عنوان یک نماز مخصوص و اختصاصی آثار و برکاتی دارد که از جمله آن ها برکات و کارکردهایی است که امام رضا علیه السلام در این روایت بیان کرده است: اِنَّما جُعِلَتِ الْخُطْبَهُ یَوْمَ الْجُمُعَهِ لاَنَّ الْجُمُعَهَ مَشْهَدٌ عامٌّ فَاَرادَ اَنْ یَکونَ لِلاَمیرِ سَبَبٌ اِلى مَوْعِظَتِهِمْ وَ تَرْغیبِهِمْ فِى الطّاعَهِ وَ تَرْهیبِهِمْ مِنَ الْمَعْصیَهِ وَ تَوْقیفِهِمْ عَلى ما اَرادَ مِنْ مَصْلَحَهِ دینِهِمْ وَ دُنْیاهُمْ وَ یُخْبِرَهُمْ بِما وَرَدَ عَلَیْهِمْ مِنَ الاْفاقِ وَ مِنَ الاَهوالِ الَّتى لَهُمْ فیها الْمَضَرَّهُ وَ الْمَنْفَعَهُ؛ فلسفه خطبه نماز جمعه این است که: چون جمعه، روز حضور عامه مردم است، حاکم وسیله اى براى پند و اندرز آنان داشته باشد و مردم را به طاعت تشویق کند واز معصیت بر حذر دارد و از تصمیم خود درباره مصالح دین و دنیایشان آگاه سازد و ازآنچه از گوشه و کنار مى رسد و حوادثى که در آنها براى مردم سود و زیانى هست خبردار کند. (وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۳۹، ح ۶)
  15. برآورد حاجت ها: هر کسی بخواهد حاجتش روا شود به نماز بیایستد. پس نماز یکی از مهم ترین عواملی است که توجه و نظر الهی را به سوی بنده جلب می کند و زمینه برآورد شدن حاجت ها می شود. امام صادق علیه السلام به مردم هشدار می دهد که نماز را به گونه ای به جا آورید که حاجتی دارید، یعنی وقتی پیش کسی می روید و حاجتی دارید، چگونه عمل می کنید، در پیشگاه خداوند نیز این گونه باشید و مساله را مهم دانسته و سبک مشمارید، ایشان می فرماید: اِذا قامَ الْعَبْدُ فِى الصَّلاهِ مَخَفَّفَ صَلاتَهُ قالَ اللّهُ تَبارَکَ وَ تَعالى لِمَلائِکَتِهِ: اَما تَرَوْنَ اِلى عَبْدى کَانَّهُ یَرى اَنَّ قَضاءَ حَوائِجِهِ بِیَدِ غَیْرى! اَما یَعْلَمُ اَنَّقَضاءَ حَوائِجِهِ بِیَدى؟ هرگاه بنده اى به نماز بایستد و آن را سبک به جا آورد، خداوند به فرشتگانش مى گوید: به بنده ام نمى نگرید؟ گویا برآوردن حاجت هایش را به دست کسى جز من مى داند؟ آیا او نمى داند تأمین نیازهایش به دست من است؟ (کافى، ج ۳، ص ۲۶۹، ح ۱۰)
  16. اخلاص و تسلیم و توحید و بندگی : نماز نشانه ای برای اخلاص و تسلیم و توحید و بندگی فرد نماز گزار است. پس نماز خواندن موجب این امور خواهد شد و استکبار و کبر و غرور و مانند آن ها را از دل انسان می زداید و عصیان را بر می دارد. امام رضا علیه السلام می فرماید : اِنَّما جُعِلَتِ الْجَماعَهُ لِئَلاّ یَکونَ الاِخْلاصُ وَ التَّوْحیدُ وَ الاِسْلامُ وَالْعِبادَهُ لِلّه اِلاّ ظاهِرا مَکْشوفا مَشْهورا؛ علت تشریع نماز جماعت آن است که اخلاص، یکتاپرستى، تسلیم حق بودن وبندگى براى خداوند، آشکار و بى پرده و نمایان باشد. (وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۳۷۲، ح ۹)
  17. بازدارنده از فحشاء و منکر: بر اساس آیه ۴۵ سوره بقره نماز بازدارنده از فحشا و منکر است. پس اگر می خواهیم بدانیم نماز ما مورد قبول خداوند بوده باید چنین تاثیرگذاری داشته باشد؛ چنان که امام صادق علیه السلام می فرماید: مَنْ اَحَبَّ اَنْ یَعْلَمَ اَقُبِلَتْ صَلاتُهُ اَمْ لَمْ تُقْبَلْ، فَلْیَنْظُرْ هَلْ مَنَـعَتْهُ صَلاتُهُ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ؟ فَبِقَدْرِ ما مَنَـعَتْهُ قُبِلَتْ مِنْهُ؛ کسى که دوست دارد بداند نمازش قبول شده یا نه؟ باید ببیند آیا نمازش او را از زشتى ها و ناپاکى ها دور کرده است یا خیر؟ به همان اندازه که دور کرده، قبول شده است. (بحار الأنوار، ج ۸۲ ، ص ۱۹۸)
  18. پاکی و پاکیزگی جان و روان: نماز موجب پاکی روح و روان آدمی می شود؛ چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: لَو کانَ عَلى بابِ دارِ اَحَدِکُمْ نَهْرٌ فَاغْتَسَلَ فى کُلِّ یَوْمٍ مِنْهُ خَمْسَ مَرّاتٍ أکانَ یَبْقى فى جَسَدِهِ مِنَ الدَّرَنِ شَىْ ءٌ؟ قُلنا: لا. قالَ: فَاِنَّ مَثَلَ الصَّلاهِ کَمَثَلِ النَّهْرِالْجارى، کُلَّما صُلِّىَ صَلاهٌ کَفَّرَتْ ما بَینَهُما مِنَ الذُّنوبِ؛ اگر بر درِ خانه یکى از شما جویى بود و هر روز پنج بار خود را در آن مى شست، آیا دربدن وى چرکى باقى مى ماند؟ گفتیم: نه. فرمودند: پس براستى نماز، مانند همان جوىروان است که هرگاه به جا آورده شود، گناهان میان دو نماز را پاک مى کند. (تهذیب الأحکام، ج ۲، ص ۲۳۷، ح ۹۳۸)
  19. نشانه اهل حق: امام صادق علیه السلام می فرماید : یُعْرَفُ مَنْ یَصِفُ الحَقَّ بِثَلاثِ خِصالٍ: یُنْظَرُ اِلى اَصْحابِهِ مَنْ هُمْ؟وَ اِلى صَلاتِهِ کَیْفَ هىَ؟ وَ فى اَىِّ وَقْتٍ یُصَلّیها؛ کسى که از حق دَم مى زند با سه ویژگى شناخته مى شود: دوستانش دیده شوند که چه کسانى هستند؟ نمازش چگونه است؟ و در چه وقت آن را مى خواند؟ (محاسن، ج ۱، ص ۲۵۴، ح ۲۸۱)
  20. خلیل الله : رسیدن به مقام خلیل الله منوط به اعمالی است که از جمله آن ها نماز شب است. پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید : مَا اتَّخَذَ اللّهُ اِبْراهیمَ خَلیلاً اِلاّ لاِطْعامِهِ الطَّعامَ وَ صَلاتِهِ بِاللَّیْلِ وَ النّاسُ نیامٌ؛ خداوند متعال، حضرت ابراهیم را جز به خاطر غذا دادن (به مردم) ونماز شب خواندنش هنگامى که مردم در خواب بودند، خلیل و دوست خودانتخاب نکرد. (علل الشرایع، ج ۱، ص ۳۵، ح ۴)
  21. ترک نماز نشانه کفر: چنان که گفته شد نماز مرز میان اسلام و کفر است و اگر بخواهیم مسلمان را از کافر تشخیص دهیم می بایست به نماز او توجه کنیم. از همین روست که پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: مَنْ تَرَکَ الصَّلاهَ مُتَعَمِّدا فَقَدْ کَفَرَ جِهارا؛ هر کس نماز را عمدا ترک کند، آشکارا کفر ورزیده است. (المعجم الاوسط، ج ۳، ص ۳۴۳)
  22. تولدی دوباره : نماز مانند توبه عمل می کند و همان طوری که توبه گر گویی دوباره متولد شده، نمازگزاری که دارای حضور قلب است این گونه است. پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: اِذا قامَ الْعَبْدُ اِلى صَلاتِهِ وَ کانَ هَواهُ وَقَلْبُهُ اِلَى اللّهِ انْصَرَفَ کَیَوْمٍ وَلَدَتْهُ اُمُّهُ؛ هرگاه بنده به نماز بایستد و گرایش و دلش به سوى خدا باشد، از نماز فارغ مى شودهمانند روزى که از مادر زاده شد. (جامع السعادات، ج ۳، ص ۲۷۵)
  23. سیاه رویی شیطان : نماز همان طوری که مومن را سپید روی می کند دشمن را سیه رو می کند و از آن جایی که شیطان نماز و سجده ناخوش دارد، انجام نماز به ویژه سجده های طولانی شیطان را عصبانی می کند. پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید : اَلصَّلاهُ تُسَوِّدُ وَجْهَ الشَّیْطانِ؛ نماز چهره شیطان را سیاه مى کند. (نهج الفصاحه، ح ۱۸۷۷)

بهترین شرایط نمازگزار

در این جا به برخی از شرایط خاص در نمازگزار اشاره می شود؛ زیرا توجه و اهتمام به این شرایط موجب می شود که نمازی مقبول و صحیح و با آثار و برکات بهتر و برتر داشته باشیم.

  1. پوشش و جایی حلال: انسان باید همان طوری که جا و لباس تمیز و پاک برای نماز بر می گیرد، به حلال و حرام آن بیش تر توجه داشته باشد؛ زیرا حلال بودن این ها نقش اساسی در صحت نماز خواهد داشت؛ ا زاین روست که امیرمومنان امام على علیه السلام می فرماید: اُنْظُرْ فیما تُصَلّى وَ عَلى ما تُصَلّى، اِنْ لَمْ یَکُنْ مِنْ وَجْهِهِ وَ حِلِّهِ فَلاقَبولَ؛ بنگرید در چه (لباسى) و بر چه (چیزى) نماز مى گزارى، که اگر از راه صحیح وحلالش نباشد، قبول نخواهد شد. (تحف العقول، ص ۱۷۴)
  2. استفاده از عطر: انسان در نماز در برابر خداوند ایستاده است. هر کسی پیش از عظیم و کریم و محبوب می رود خود را به بهترین ها می آراید و آراسته و خوش می رود. انسانی که به پیشگاه خداوند می رود می بایست بهترین جامه ها را برتن کند و در بهترین بوی خوش به حضور برسد. در چنین حالتی آثار و برکات نماز بیش تر خواهد بود؛ چنان امام صادق علیه السلام می فرماید : صَلاهُ مُتَطَیِّبٍ اَفْضَلُ مِنْ سَبعینَ صَلاهً بِغَیْرِ طیبٍ؛ یک نماز با بوى خوش (عطر) بهتر از هفتاد نماز بدون بوى خوش است. (کافى، ج ۶، ص ۵۱۱ ، ح ۷)
  3. علم و معرفت: ارزش عمل انسان به میزان معرفت و علم او نسبت به خداوند و کاری که انجام می دهد، بستگی دارد. از همین روست که در آیات و روایات علم انسان و معرفت و شناخت او از خداوند و اعمالش بسیار مهم ارزیابی شده است. امیرمومنان امام على علیه السلام در باره فرق نماز عالم و جاهل می فرماید: رَکْعَتانِ مِنْ عالِمٍ خَیْرٌ مِنْ سَبْعینَ رَکْعَهً مِنْ جَاهِلٍ؛ دو رکعت نماز دانشمند بهتر از هفتاد رکعت نماز نادان است. (اختصاص، ص ۲۴۵)
  4. اتاق خلوت: مکان نمازگزار باید به گونه ای باشد که چیزی حواسش را پرت نکند. هر چه اتاق خالی تر باشد زمینه برای حضور قلب بیش تر است. از همین روست که پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید : لَیْسَ یَنْبَغى اَنْ یَکونَ فِى الْبَیْتِ شَىْءٌ یَشْغَلُ المُصَلِّىَ؛ شایسته نیست در اتاق چیزى باشد، که نمازگزار را مشغول سازد. (سنن ابى داود، ج ۱، ص ۴۵۱، ح ۲۰۳۰)
  5. سرحال و حضور قلب: باید نمازگزار در پیشگاه الهی با حضور قلب بیایستد و خشیت الهی داشته باشد. کسی که عظمت الهی را درک کند به طور طبیعی در پیشگاه چنین بزرگی با حالت خواب آلود و کسالت حضور نمی یابد. امام على علیه السلام می فرماید : لا یَقُومَنَّ اَحَدُکُمْ فِى الصَّلاهِ مُتَکاسِلاً وَ لا ناعِسا وَ لا یُفَکِّرَنَّ فى نَفْسِهِ فَاِنَّهُ بَینَ یَدَىْ رَبِّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ اِنَّما لِلْعَبْدِ مِنْ صَلاتِهِ ما اَقْبَلَ عَلَیْهِ مِنْها بِقَلْبِهِ؛ هیچ کس از شما کسل و خواب آلود به نماز نایستد و به خود نیاندیشد؛ زیرا که نمازگزار در پیشگاه پروردگار خویش است، و براى بنده از نمازش تنها آنچه با دلش به آن توجه داشته، مى ماند.(الخصال، ص ۶۱۳، ح ۱۰) امام صادق علیه السلام نیز می فرماید: اِذا قُمْتَ فِى الصَّلاهِ فَاعْلَمْ اَنَّکَ بَیْنَ یَدَىِ اللّهِ، فَاِنْ کُنْتَ لا تَراهُ فَاعْلَماَنَّهُ یَراکَ فَأَقْبِلْ قِبَلَ صَلاتِکَ … ؛ هنگامى که به نماز ایستادى بدان که در پیشگاه خداوند هستى و اگر او را نمى بینى،او تو را مى بیند. پس به نمازت توجه کن…(تهذیب الأحکام، ج ۲، ص ۳۲۵، ح ۱۳۳۲)
  6. تقوا و مبالات ورزیدن: نماز گزار باید لاابالی گری را کنار بگزارد؛ زیرا مبالات ورزیدن و تقوای الهی است که نماز را ارزشمند می کند. خداوند در آیه ۲۷ سوره مائده بر این نکته تاکید دارد که هر عمل صالح را از مومنی پذیرد که متقی باشد یعنی هم در همان عملی که انجام می دهد تقوا داشته باشد و هم در اعمال دیگرش این گونه باشد؛ یعنی تقوا ملکه او شده باشد. چنین شخصی به طور طبیعی بی مبالات نیست. از همین روست که ارزش نماز نمازگزار متقی خیلی بیش تر است؛ چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: رَکْعَتانِ مِنْ رَجُلٍ وَرِعٍ اَفْضَلُ مِنْ اَلْفِ رَکْعَهٍ مِنْ مُخَلِّطٍ؛ دو رکعت نماز انسان با تقوا، بهتر از هزار رکعت نماز لاابالى است. (نهج الفصاحه، ح ۱۶۷۲)
  7. ترک غیبت : برخی از امور اعمال عبادی را کم ارزش و کم تاثیر می کنند. از جمله غیبت که موجب می شود تا نماز مقبولی برای شخص رقم نخورد. پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: مَنِ اغْتابَ مُسْلِما اَو مُسْلِمَهً لَمْ یَقْبَلِ اللّهُ تَعالى صَلاتَهُ وَ لا صیامَهُ اَرْبَعینَ یَوْما وَ لَیْلَهً اِلاّ اَنْ یَغْفِرَ لَهُ صاحِبُهُ؛خداوند متعال تا چهل شبانه روز نماز و روزه غیبت کننده مرد و زن مسلمان را نمى پذیرد، مگر این که غیبت شونده او را ببخشد. (جامع الأخبار، ص ۴۱۲، ح ۱۱۴۱)
  8. ترک اشتغال به دنیا: انسان باید در وقت نماز به نماز بپردازد و امور دنیوی او را به خود مشغول نکند. امام على علیه السلام می فرماید: لَیْسَ عَمَلٌ اَحَبَّ اِلَى اللّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنَ الصَّلاهِ، فَلا یَشْغَلَـنَّـکُمْ عَنْ اَوقاتِها شَىْءٌ مِنْ اُمورِ الدُّنیا؛ هیچ عملى نزد خداوند، محبوب تر از نماز نیست، پس هیچ کار دنیایى شما را در وقت نماز به خود مشغول ندارد.(خصال، ص ۶۲۱، ح ۱۰)
  9. دایم در نماز با انتظار برای نماز: هر کسی دوست دارد که دایم در نماز باشد. برای این که چنین حالتی برای شما ایجاد شود، پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: لا یَزالُ الْعَبْدُ فى صَلاهٍ مَا انْتَظَرَ الصَّلاهَ؛ انسان تا وقتى که منتظر نماز است، در حال نماز است. (نهج الفصاحه، ح۲۵۳۸)
  10. تعقیبات نماز : برخی از اعمال ملحق به نماز تاثیرشگرفی در کمال بخشی به نماز دارد. از جمله آن ها تعقیبات نماز است که امام صادق علیه السلام درباره ارزش آن می فرماید : ما عالَجَ النّاسُ شَیْئا اَشَدَّ مِنَ التَّعْقیبِ؛ مردم به چیزى بهتر از تعقیبات نماز (ذکر و دعا) نپرداخته اند. (تهذیب الأحکام، ج ۲، ص ۱۰۴، ح ۳۹۳)
  11. تسیبح فاطمه (س) از جمله تعقیبات نماز تسبیح فاطمه (ص) است که انجام آن در نماز بسیار کارگشا و مفید خواهد بود. در این باره روایات بسیاری وارد شده که از جمله آن ها روایت امام صادق علیه السلام است که می فرماید : تَسْبیحُ فاطِمَهَ علیهاالسلام فى کُلِّ یَوْمٍ فى دُبُرِ کُلِّ صَلاهٍ اَحَبُّ اِلَىَّ مِنْ صَلاهِاَلْفِ رَکْعَهٍ فى کُلِّ یَوْمٍ؛تسبیحات فاطمه زهرا علیهاالسلام در هر روز پس از هر نماز، نزد من محبوب تر از هزار رکعت نماز در هر روز است. (کافى، ج ۳، ص ۳۴۳، ح ۱۵)
  12. سجده شکر : این نیز از جمله تعقیبات نماز است ولی به سبب اهمیت همانند تسبیح فاطمه(س) جداگانه آورده شده تا اهمیت آن دانسته شود. امام صادق علیه السلام می فرماید: سَجْدَهُ الشُّکْرِ واجِبَهٌ عَلى کُلِّ مُسْلِمٍ تُتِمُّ بِها صَلاتَکَ وَ تُرْضى بِهارَبَّکَ وَ تُعْجِبُ الْمَلائِکَهَ مِنْکَ … ؛ سجده شکر بر هر مسلمانى واجب است، با آن نمازت را کامل مى کنى، پروردگارت راخشنود مى سازى و فرشتگان را از خود به شگفتى مى آورى… . (تهذیب الأحکام، ج ۲، ص ۱۱۰، ح ۴۱۵)
  13. مسواک زدن: همان طوری که نماز تعقیبات دارد، برخی از اعمال مستحب و واجب دارد که پیش از نماز باید مورد توجه قرار گیرد. از جمله آن ها مسواک زدن است. همان طوری که پوشیدن جامه نیک و عطر زدن موثر است ، در پیشگاه الهی باید با دهانی خوشبو حضور یافت. مسواک چنین چیزی را فراهم می آورد. پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: رَکْعَتَیْنِ بِسِواکٍ اَحَبُّ اِلَى اللّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ سَبْعینَ رَکْعَهً بِغَیْرِ سِواکٍ؛ دو رکعت نماز با مسواک، نزد خداوند عزوجل محبوب تر از هفتاد رکعت نماز بدون مسواک است. (خصال، ص ۴۸۱، ح ۵۲)